Tradycyjne nakrycie stołu na Wigilię i Boże Narodzenie

Biały obrus, sianko i dodatkowe nakrycie

Biały obrus jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów polskiego stołu wigilijnego. W tradycji chrześcijańskiej biel kojarzona jest z czystością, a samo nakrycie podkreśla uroczysty charakter wieczerzy. Dawniej wykorzystywano przede wszystkim obrusy lniane, często przechowywane specjalnie na święta i ważne uroczystości rodzinne.

Pod obrusem umieszcza się niewielką ilość siana, nawiązując do narodzin Jezusa w betlejemskim żłobie. W dawnych gospodarstwach siano rozkładano niekiedy na całej powierzchni stołu. Obecnie najczęściej wystarcza symboliczna garść, umieszczona pod obrusem lub widoczna w niewielkim, dekoracyjnym naczyniu.

Istotnym zwyczajem jest pozostawienie jednego dodatkowego nakrycia. Dzisiaj symbolizuje ono gotowość przyjęcia niespodziewanego gościa, gościnność i pamięć o osobach, które nie mogą uczestniczyć w rodzinnym spotkaniu. Historyczne korzenie tego zwyczaju wiążą się również z dawnymi wierzeniami dotyczącymi obecności zmarłych podczas wieczerzy wigilijnej.

Na stole powinno znaleźć się także miejsce na opłatek. Można ułożyć go na niewielkim talerzyku, ozdobnej tacce lub w przeznaczonym do tego naczyniu. W wielu domach obok opłatka stawia się świecę, krzyż albo niewielką dekorację nawiązującą do narodzin Chrystusa.

Prawidłowe ułożenie talerzy, sztućców i serwetek

Świąteczne nakrycie powinno uwzględniać kolejność podawanych potraw. Podstawą jest talerz obiadowy, na którym można postawić głęboki talerz lub miseczkę do barszczu, zupy grzybowej bądź innej tradycyjnej zupy wigilijnej.

Sztućce układa się zgodnie z ogólnymi zasadami nakrywania stołu:

• Widelec znajduje się po lewej stronie talerza, z zębami skierowanymi do góry.

• Nóż umieszcza się po prawej stronie, ostrzem skierowanym w stronę talerza.

• Łyżka do zupy leży po prawej stronie noża, jeżeli zupa podawana jest jako pierwsze danie.

• Sztućce deserowe można ułożyć poziomo nad talerzem lub przynieść razem z deserem.

• Szklankę lub kieliszek do wody ustawia się powyżej noża, po prawej stronie nakrycia.

Jeżeli wigilijne menu obejmuje potrawy, do których nóż nie będzie potrzebny, nie ma konieczności umieszczania go przy każdym talerzu. Podobnie dodatkowe sztućce można podawać wraz z kolejnymi daniami, zamiast od początku zajmować nimi miejsce na stole.

Serwetkę najlepiej położyć po lewej stronie talerza albo na talerzu przeznaczonym do pierwszego dania. Do tradycyjnej aranżacji pasują białe serwetki z tkaniny, zwłaszcza lniane lub bawełniane. Można przewiązać je prostą wstążką albo ozdobić niewielką gałązką świerku.

Każda osoba powinna mieć wystarczająco dużo miejsca, aby swobodnie korzystać ze sztućców. Przyjmuje się, że wygodna szerokość nakrycia wynosi około 60 cm. Naczynia z potrawami najlepiej ustawiać tak, aby nie utrudniały rozmowy i sięgania po jedzenie.

Tradycyjne ozdoby i dekoracje świątecznego stołu

Polskie dekoracje bożonarodzeniowe przez wiele pokoleń powstawały przede wszystkim z naturalnych materiałów. Wykorzystywano gałęzie drzew iglastych, słomę, orzechy, jabłka i papierowe ozdoby. W dawnych domach pojawiały się także snopy zboża i podłaźniczki, czyli dekorowane gałęzie lub wierzchołki drzew iglastych zawieszane pod sufitem.

Współczesne nakrycie stołu może nawiązywać do tych zwyczajów bez nadmiernej liczby ozdób. Szczególnie dobrze sprawdzają się:

• Gałązki świerku lub jodły – ułożone wzdłuż środka stołu albo w niewielkim stroiku.

• Szyszki i orzechy włoskie – naturalne dodatki pasujące do białego obrusu i drewnianych dekoracji.

• Świece – najlepiej w stabilnych świecznikach, ustawione z dala od gałęzi i innych łatwopalnych materiałów.

• Suszone plasterki pomarańczy i laski cynamonu – współczesne dodatki dekoracyjne, wprowadzające ciepłą kolorystykę.

• Ozdoby ze słomy i papieru – nawiązujące do dawnych polskich dekoracji bożonarodzeniowych.

W tradycyjnej aranżacji dominują biel, naturalna zieleń, odcienie drewna oraz czerwone i złote akcenty. Nie jest jednak konieczne wykorzystanie wszystkich tych kolorów. Biały obrus, klasyczna porcelana i zielone gałązki wystarczą, aby przygotować spójne nakrycie.

Dekoracje nie powinny zajmować przestrzeni potrzebnej na półmiski z rybami, pierogi, kapustę, pieczywo i pozostałe potrawy. Wysokie stroiki mogą również przeszkadzać osobom siedzącym naprzeciwko siebie, dlatego lepiej wybierać niskie kompozycje.

Nakrycie stołu na Wigilię i pozostałe dni Bożego Narodzenia

Wigilia ma szczególne znaczenie ze względu na związane z nią zwyczaje. Biały obrus, sianko, opłatek i dodatkowe nakrycie tworzą tradycyjną oprawę wieczerzy 24 grudnia. W wielu rodzinach kolację rozpoczyna się po pojawieniu pierwszej gwiazdy, a przed posiłkiem domownicy dzielą się opłatkiem i składają sobie życzenia.

Podczas świątecznego obiadu 25 lub 26 grudnia można zachować tę samą zastawę, obrus i dekoracje, dostosowując jedynie sposób nakrycia do podawanych potraw. Opłatek nie musi już zajmować centralnego miejsca, a dodatkowe nakrycie nie jest obowiązkowym elementem świątecznych posiłków.

Przy większej liczbie gości praktycznym rozwiązaniem jest ustawienie napojów i części potraw na osobnym stoliku lub komodzie. Na głównym stole pozostaje wówczas więcej przestrzeni na talerze, sztućce i półmiski.

Warto również wcześniej zaplanować kolejność serwowania dań. Gorące potrawy można przynosić bezpośrednio przed podaniem, natomiast zimne przekąski i sałatki ustawiać na stole stopniowo, w miarę zwalniania się miejsca.

Tradycyjne nakrycie stołu na Boże Narodzenie nie wymaga kosztownej zastawy ani rozbudowanych dekoracji. Najważniejsze są elementy zakorzenione w polskich zwyczajach, właściwe przygotowanie miejsc dla gości oraz zachowanie równowagi między odświętnym wyglądem a wygodą wspólnego posiłku.

Źródła:

• Narodowy Instytut Dziedzictwa – „O wigilijnych zwyczajach i tradycjach w Polsce”.

• Narodowy Instytut Dziedzictwa – „Tradycje Wigilii Bożego Narodzenia w Polsce na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego”.

• Muzeum Wsi Kieleckiej – „Wokół Bożego Narodzenia. Zwyczaje i obrzędowość”.